امنیت انرژی چین؛ ستون ثبات اقتصاد منطقه آسیا-اقیانوسیه

برخی رسانه‌های غربی با تمرکز بر کاهش واردات نفت خام چین، این پرسش را مطرح کرده‌اند که این کشور تا چه مدت می‌تواند چنین روندی را ادامه دهد.

این پرسش‌ها در شرایطی مطرح می‌شود که بحران جهانی انرژی شدت گرفته است. روزنامه بریتانیایی فایننشال تایمز روز جمعه گزارش داد که به گفته بانک توسعه آسیا، منطقه آسیا با یکی از دشوارترین سناریوهای ناشی از بحران جهانی انرژی روبه‌رو است؛ بحرانی که تحت تأثیر افزایش قیمت انرژی، حمل‌ونقل و مواد اولیه تشدید شده است. در چنین شرایطی، وضعیت عرضه و تقاضای انرژی در چین به‌عنوان یکی از بزرگ‌ترین مصرف‌کنندگان و واردکنندگان انرژی جهان، به‌طور طبیعی مورد توجه بازار قرار گرفته است.
آمار گمرک چین نشان می‌دهد که واردات نفت خام این کشور طی ۵ ماه نخست سال جاری نسبت به مدت مشابه سال گذشته ۴٫۸ درصد کاهش یافته است. برای بازاری که سالانه بیش از ۵۰۰ میلیون تن نفت وارد می‌کند، این تغییر یک نوسان محدود و قابل کنترل محسوب می‌شود؛ نوعی تنظیم پیش‌دستانه که بر پایه یک ساختار چندلایه امنیت انرژی شکل گرفته و نتیجه دهه‌ها سرمایه‌گذاری مستمر و توسعه نظام‌مند است.
نخست، چین از زمان آغاز برنامه ذخایر راهبردی نفت در سال ۲۰۰۴، به‌طور مداوم ظرفیت ذخیره‌سازی خود را افزایش داده است. این ذخایر به کشور امکان می‌دهد تا نوسانات بازارهای نقدی نفت و تنش‌های ژئوپلیتیکی را با انعطاف بیشتری مدیریت کند.
دوم، چین با ایجاد ۵ منطقه اصلی همکاری نفت و گاز شامل آسیای مرکزی و روسیه، خاورمیانه، آفریقا، قاره آمریکا و آسیا-اقیانوسیه، منابع واردات انرژی خود را متنوع کرده است. این شبکه گسترده، امکان تنظیم انعطاف‌پذیر حجم واردات را فراهم می‌کند.
سوم، ظرفیت تولید داخلی انرژی به‌طور مستمر تقویت شده است. در چارچوب برنامه اقدام ۷ ساله‌ای که در سال ۲۰۱۹ برای تقویت اکتشاف و تولید آغاز شد، تولید نفت خام چین همواره بیش از ۲۰۰ میلیون تن در سال باقی مانده است. از سال ۲۰۱۸ تاکنون، تولید نفت شیل ۸ برابر افزایش یافته و میدان‌های فراساحلی به نیروی محرک تازه رشد تبدیل شده‌اند؛ به‌گونه‌ای که در ۵ سال متوالی، بیش از ۶۰ درصد از تولید جدید نفت کشور را تأمین کرده‌اند. چین اکنون ششمین تولیدکننده بزرگ نفت جهان است.
چهارم و مهم‌تر از همه، رشد سریع صنایع انرژی خورشیدی، بادی و ذخیره‌سازی انرژی، وابستگی چین به سوخت‌های فسیلی وارداتی را به شکل اساسی کاهش داده است. ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های بادی، خورشیدی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی‌های نو با سرعت افزایش یافته و تغییر بزرگی در ساختار انرژی این کشور ایجاد کرده است. در دوره برنامه پنج‌ساله چهاردهم (۲۰۲۵-۲۰۲۱)، سهم مصرف انرژی‌های غیرفسیلی برای نخستین بار از نفت فراتر رفت و پس از زغال‌سنگ به دومین منبع بزرگ انرژی چین تبدیل شد.
آژانس بین‌المللی انرژی در گزارشی در سال ۲۰۲۵ اعلام کرد که کاهش سرعت رشد مصرف سوخت در چین نتیجه تغییرات ساختاری اقتصاد این کشور و گسترش سریع فناوری‌های حمل‌ونقل جایگزین است. به بیان دیگر، فناوری‌های جدید حمل‌ونقل در حال تغییر الگوی تقاضای نفت در چین هستند.
در نتیجه، ذخایر راهبردی، تولید داخلی پایدار، تنوع در واردات و توسعه سریع انرژی‌های نو، چهار پایه اصلی نظام امنیت انرژی چین را تشکیل می‌دهند؛ نظامی که به این کشور امکان می‌دهد در کنار حفظ امنیت عرضه، واردات انرژی خود را به‌صورت هدفمند و انعطاف‌پذیر مدیریت کند.
نکته مهم‌تر آن است که ساختار انعطاف‌پذیر انرژی چین تنها به حفظ ثبات اقتصاد داخلی محدود نمی‌شود، بلکه به اقتصاد منطقه‌ای نیز کمک می‌کند. عرضه پایدار انرژی، اطمینان بیشتری برای تجارت منطقه‌ای و همکاری‌های صنعتی فراهم می‌آورد و چین از طریق حفظ جریان تولید و تجارت خارجی، به پایداری زنجیره‌های تأمین منطقه‌ای و جلوگیری از اختلالات تولید و فشارهای تورمی ناشی از کمبود انرژی کمک می‌کند.
از سوی دیگر، انتقال فناوری‌های توسعه‌یافته انرژی‌های نو و صادرات محصولات سبز نیز نقش مهمی ایفا می‌کند. صادرات پنل‌های خورشیدی، تجهیزات بادی و سامانه‌های ذخیره‌سازی انرژی تنها یک مبادله تجاری نیست، بلکه انتقال فناوری و تجربه توسعه انرژی محسوب می‌شود. این روند به کشورهای منطقه کمک می‌کند تا سامانه‌های انرژی پاک مقاوم‌تر و مستقل‌تری ایجاد کنند و ساختار انرژی منطقه را به سمت تنوع و امنیت بیشتر هدایت کنند.

چین با تکیه بر پیشرفت خود در حوزه امنیت انرژی سنتی و توسعه انرژی‌های نو، توانسته توانایی خود را در مقابله با نوسانات بازارهای خارجی نشان دهد. با سرعت گرفتن گذار به انرژی سبز و گسترش همکاری‌های بین‌المللی، تاب‌آوری و پویایی نظام انرژی چین بیش از پیش تقویت خواهد شد. این ساختار پایدار، متنوع و انعطاف‌پذیر انرژی، همچنان عامل مهمی برای افزایش ثبات و اطمینان در منطقه آسیا-اقیانوسیه در شرایط پرنوسان کنونی جهان خواهد بود.