بریکس در ۲۰ سالگی؛ «چهار پیشگام» راهی تازه برای جنوب جهانی ترسیم می‌کند

هجدهمین نشست سران بریکس شنبه۱۲ سپتامبر برابر با ۲۱ شهریور، در دهلی نو پایتخت هند برگزار شد؛ درست در بیستمین سالگرد شکل‌گیری این سازوکار. شی جین‌پینگ، رئیس‌جمهوری خلق چین، طی این نشست گفت کشورهای بریکس باید «پیشگام توسعه نوآورانه، پیشگام حفظ صلح و ثبات، پیشگام تبادل و یادگیری متقابل تمدن‌ها و پیشگام اصلاح و بهبود حکمرانی جهانی» باشند. این چهار پیشگام هر کدام حوزه‌ای متفاوت را دربرمی‌گیرند، اما همه آنها به یک پرسش مشترک بازمی‌گردند: کشورهای در حال توسعه برای اینکه بتوانند سرنوشت خود را در دستان خود نگه دارند، به چه چیزهایی نیاز دارند؟
پیشگام توسعه نوآورانه بودن، به معنای تبدیل دستاوردهای نوآوری به نیروی محرک توسعه مشترک همه کشورهاست. چین طرح بریکس برای توانمندسازی صنعتی‌سازی نوین با هوش مصنوعی را ارائه کرده و بر گشودگی، منبع‌باز بودن و اشتراک‌گذاری در همکاری‌ها تأکید دارد. برای کشورهایی که سال‌ها از زنجیره تأمین فناوری جریان اصلی کنار گذاشته شده‌اند، این موضوع مربوط به آینده‌ای دور نیست: هر زمان که دسترسی به فناوری‌ها و قطعات کلیدی بتواند با یک دستور اداری قطع شود، مسیر توسعه باید دوباره محاسبه شود. اگر در چارچوب بریکس همکاری صنعتی مبتنی بر اشتراک‌گذاری در پژوهش و توسعه و بهره‌برداری مشترک از نتایج شکل بگیرد، ارزش آن نه در سبقت گرفتن از دیگران، بلکه در کاهش اثر فشارهای خفه‌کننده است — و این همان فرصتی است که کشورهای نفت‌خیز خاورمیانه برای رهایی از وابستگی به یک محصول به آن نیاز دارند.
پیشگام حفظ صلح و ثبات بودن، برای خاورمیانه‌ای که بارها آتش جنگ را تجربه کرده است، اهمیت ویژه‌ای دارد. از میان ۱۱ عضو رسمی بریکس، چهار عضو از خاورمیانه هستند -ایران، مصر، عربستان سعودی و امارات متحده عربی – یعنی بیش از یک‌سوم اعضای این سازوکار. حملات نظامی آمریکا و اسرائیل به ایران از اواخر فوریه سال جاری (۹ اسفند ۱۴۰۴)، فقط امنیت یک کشور را تهدید نکرده؛ پیامدهای آن از مرزها فراتر رفته و امنیت و چشم‌انداز توسعه کل منطقه را مختل کرده است. سخنرانی شی جین‌پینگ بر مفهوم امنیت مشترک، جامع، مشارکتی و پایدار تأکید دارد و با ذهنیت جنگ سرد، رویارویی بلوکی، نقض حاکمیت کشورها و مداخله در امور داخلی آنها مخالفت می‌کند. در همین راستا، شی جین‌پینگ بار دیگر مواضع چهارگانه خود برای حفظ و ارتقای صلح و ثبات در خاورمیانه را مطرح کرد و گفت چین آماده است همراه با اعضای بریکس، نقش شایسته خود را برای برقراری صلح و آرامش در منطقه خلیج فارس ایفا کند.
پیشگام تبادل و یادگیری متقابل تمدن‌ها بودن، به معنای رسیدن به همزیستی و هم‌افزایی میان تمدن‌هاست. تاریخ تعامل تمدن چین با تمدن ایران، تمدن عربی و تمدن هند، بسیار طولانی‌تر از عمر هر سازوکار بین‌المللی مدرن است. نتیجه تبادلات انسانی و ارتباط میان جوانان را باید در مقیاس دهه‌ها سنجید: هرچه میان کشورهای بریکس بازرگانان، دانشجویان و پژوهشگران بیشتری با یکدیگر در ارتباط باشند، هزینه سوءمحاسبه افزایش می‌یابد — و بسیاری از درگیری‌ها دقیقاً از سوءمحاسبه آغاز می‌شوند. غلبه بر فاصله‌ها با گفت‌وگو، غلبه بر درگیری با یادگیری، غلبه بر احساس برتری با همزیستی و تقویت اعتماد راهبردی متقابل از طریق تبادل تجربه در مدیریت کشور و پیوند میان مردم، پایه‌های تمدنی صلح پایدار را محکم‌تر می‌کند.
پیشگام اصلاح و بهبود حکمرانی جهانی بودن، برای جنوب جهانی از همه معنادارتر است. در ۲۰ سال گذشته، بریکس از چهار عضو به ۱۱ عضو رسمی و ۱۰ کشور شریک رسیده است؛ با جمعیتی نزدیک به نیمی از جمعیت جهان و سهمی بیش از یک‌چهارم از تجارت جهانی. با این حال، قدرت تدوین قواعد جهانی به همان نسبت تغییر نکرده است و تأخیر در اصلاح سهمیه‌های صندوق بین‌المللی پول و سهام بانک جهانی، نمونه‌ای از همین عقب‌ماندگی نهادی است. سخنرانی شی جین‌پینگ بر حفظ اقتدار سازمان ملل و مخالفت با خروج از توافق‌ها و پاره کردن تعهدات تأکید دارد؛ از نظام تجاری چندجانبه با محوریت سازمان تجارت جهانی حمایت می‌کند و با اعمال خودسرانه تعرفه‌ها مخالف است؛ همچنین خواستار هدایت حکمرانی در عرصه‌های نوظهور — فضای مجازی، فضای بیرونی و اعماق دریا — و افزایش صدای جنوب جهانی است. برای کشورهایی که در میز تدوین قواعد صندلی‌ای از آن خود ندارند، این مسئله نه شکلی است و نه تشریفاتی.

«چهار پیشگام» یک منطق به‌ هم ‌پیوسته را شکل می‌دهند: نوآوری پاسخ می‌دهد به اینکه «آیا می‌توان توسعه یافت»، صلح به اینکه «آیا می‌توان با آرامش توسعه یافت»، تبادل تمدنی به اینکه «آیا می‌توان در بلندمدت در کنار هم زندگی کرد» و اصلاح حکمرانی به اینکه «آیا می‌توان دستاوردها را هر لحظه از ما گرفت». نبود هر یک از این موارد، از ارزش سه مورد دیگر کم می‌کند: رشد بدون محیط امن، هر لحظه ممکن است با آتش جنگ متوقف شود؛ صلح در شرایطی که در انتهای زنجیره ارزش گرفتار شده‌ایم، توان تحمل یک شوک خارجی را ندارد؛ و حتی با وجود توسعه و صلح، اگر دیگران قواعد را بنویسند و هر زمان که بخواهند کانال‌های تسویه را ببندند، دستاوردهای سه حوزه نخست ممکن است ظرف چند هفته از بین برود.
و همین موضوع است که وزن بریکس را فراتر از فهرست اعضای آن می‌برد: جنوب جهانی می‌تواند به‌جای ایستادن در صف چارچوبی که دیگران ترسیم کرده‌اند، خود میز را بگذارد و کارهایش را پشت همان میز پیش ببرد. ۲۰ سال پیش، شاید این مسئله بیشتر یک ژست نمادین تلقی می‌شد؛ اما امروز اسکلت کامل آن شکل گرفته است — بانک توسعه جدید، ترتیبات تسویه با ارزهای ملی، سازوکارهای همکاری در زنجیره صنعت و تأمین و بسترهای تبادل انسانی؛ همه اینها پروژه‌هایی هستند که می‌توان آنها را یک‌به‌یک ارزیابی کرد. سال آینده چین ریاست دوره‌ای بریکس را بر عهده می‌گیرد و پکن آماده است با تلاش مشترک همه طرف‌ها، سومین «دهه طلایی» همکاری بریکس را آغاز کند. برای منطقه خاورمیانه که زیر فشار محاصره و تحریم قرار دارد و برای جنوب جهانی که سال‌ها دیگران به‌جای آن سخن گفته و آن را از نگاه خود تعریف کرده‌اند، شاید معنای این نقطه عطف همین باشد: نه اینکه قدرت، رتبه‌ها را تعیین کند، بلکه اینکه قواعد بتوانند قدرت را مهار کنند.