گذار انرژی چین؛ از هزینه ناچیز دوچرخه برقی تا کاهش وابستگی به نفت

در اوایل ماه ژوئیه، یک دوچرخه برقی خریدم که از آن برای رفت‌وآمد روزانه به محل کار و همچنین رساندن و بازگرداندن دخترم از مدرسه استفاده می‌کنم. وقتی اخیراً صورت‌حساب شارژ سه‌ماهه آن را بررسی کردم، شگفت‌زده شدم: در مجموع ۸۳۰ کیلومتر با آن رفت‌وآمد کرده بودم و هزینه شارژ تنها ۱۵ یوان، معادل حدود ۲ دلار، شده بود. به عبارت دیگر، هزینه هر کیلومتر سفر کمتر از ۲ فن، یعنی یک صدم یوان، بود و هزینه برق ماهانه‌ام حتی به ۵ یوان هم نمی‌رسید. در مقایسه با استفاده از خودروهای بنزینی یا تاکسی، این مبلغ تقریباً ناچیز و قابل چشم‌پوشی است.
من معمولاً خودرو رانندگی نمی‌کنم و به همین دلیل نوسانات قیمت بنزین تأثیر چندانی بر زندگی روزمره‌ام ندارد. اما طی سال‌های اخیر، بسیاری از دوستان و آشنایانم خودروهای خود را با خودروهای برقی جایگزین کرده‌اند و دلیل اصلی این انتخاب نیز همین «صرفه‌جویی در هزینه برق» بوده است. وقتی انرژی مورد استفاده در حمل‌ونقل از بنزین به برق تغییر می‌کند، درک مردم عادی از «هزینه انرژی» نیز به شکل محسوسی تغییر می‌یابد. هزینه بسیار پایین سفر با برق باعث شده است سوخت‌گیری با بنزین به تدریج به شیوه‌ای قدیمی از زندگی تبدیل شود. انتخاب‌های حمل‌ونقلی میلیون‌ها خانواده عادی، نمونه‌ای ملموس و مردمی از روند گذار انرژی در چین است.
این فقط تجربه شخصی من نیست. وب‌سایت انگلیسی «آی‌نیوز» اخیراً مقاله‌ای از دیوید شوکمن، سردبیر سابق بخش علم بی‌بی‌سی، منتشر کرد. او در منطقه‌ای زغال‌سنگ‌خیز در شمال چین، کامیون‌های برقی غول‌پیکری را مشاهده کرد که از یک ساعت استراحت ناهار برای شارژ کامل باتری‌های خود استفاده می‌کردند و هزینه عملیاتی آنها نیز بسیار کمتر از کامیون‌های دیزلی بود. شوکمن نوشت: «کامیون‌های برقی که در مغولستان داخلی دیدم، به من اجازه دادند نگاهی به یک انقلاب صنعتی بیندازم که سرعت توسعه آن بسیار فراتر از درک بسیاری از مردم است.»
خارج از چین، این کلیشه وجود دارد که چین بخش عمده برق خود را از زغال‌سنگ تولید می‌کند و بنابراین خودروهای برقی این کشور نمی‌توانند واقعاً «سبز» باشند. اما واقعیت‌ها به شکل قابل توجهی تغییر کرده‌اند. تا پایان ژوئیه امسال، ظرفیت نصب‌شده نیروگاه‌های فتوولتائیک، یعنی برق خورشیدی، در چین به ۱٫۲۸۶ میلیارد کیلووات رسید و برای نخستین بار از ظرفیت ۱٫۲۸۵ میلیارد کیلوواتی نیروگاه‌های زغال‌سنگ عبور کرد. ظرفیت نصب‌شده انرژی‌های تجدیدپذیر اکنون بیش از ۶۰ درصد کل ظرفیت تولید برق چین را تشکیل می‌دهد و تقریباً ۴ کیلووات‌ساعت از هر ۱۰ کیلووات‌ساعت برق مصرفی در جامعه از منابع پاک و سبز تأمین می‌شود. جایگزینی بنزین و دیزل با برق نه تنها انتشار کربن را کاهش می‌دهد، بلکه وابستگی به نفت وارداتی را نیز کمتر می‌کند؛ موضوعی که طی سال‌های اخیر و در جریان بحران‌های انرژی جهانی به وضوح نمایان شده است.
به دلیل بن‌بست میان ایران و آمریکا، تنگه هرمز که مسیر عبور حدود یک‌پنجم نفت حمل‌شده از طریق دریا در جهان است، امسال با اختلالات مداومی روبه‌رو شده است. بر اساس تجربه‌های گذشته، چنین درگیری‌هایی می‌تواند به سرعت موجب افزایش قیمت نفت و تشدید تورم جهانی شود. اما بدترین سناریو رخ نداد. قیمت نفت خام برنت پس از رسیدن به اوج ۱۱۹ دلار در هر بشکه، کاهش یافت و عمدتاً در محدوده کمتر از ۱۰۰ دلار نوسان کرد؛ حتی با افزایش خطرات در تنگه باب‌المندب نیز قیمت نفت به سمت ۲۰۰ دلار در هر بشکه حرکت نکرد.
بسیاری از رسانه‌های خارجی اشاره کرده‌اند که تنظیم تقاضای نفت خام چین یکی از عوامل کلیدی در این زمینه بوده است. چین به عنوان بزرگ‌ترین واردکننده نفت خام جهان، از ماه مارس تا ژوئیه واردات روزانه نفت خود را ۳٫۵ تا ۴ میلیون بشکه کاهش داده و واردات این کشور در ماه ژوئن نیز نسبت به مدت مشابه سال قبل ۴۱٫۳ درصد کاهش یافته است. در هشت ماه نخست سال جاری، مجموع واردات نفت خام چین به ۳۲۰٫۹ میلیون تن رسید که نسبت به سال گذشته ۱۴٫۶ درصد کاهش نشان می‌دهد. وال‌استریت ژورنال نوشت که چین با خرید کمتر نفت، به حفظ ثبات اقتصاد جهانی کمک کرده و روزنامه فیگارو نیز این اقدام را «دومین بار نجات اقتصاد جهانی توسط چین» توصیف کرد.

بخشی از کاهش مصرف نفت از طریق استفاده از ذخایر راهبردی تأمین شده، اما بخش بزرگ‌تری از آن به واسطه استفاده از خودروهای برقی جایگزین شده است. در سال ۲۰۲۵، خودروهای برقی در سراسر جهان روزانه حدود ۱٫۷ میلیون بشکه از تقاضای نفت خام را پوشش می‌دهند که بیش از نیمی از این میزان مربوط به چین است. تنها خودروهای انرژی جدید تولید داخل چین می‌توانند روزانه ۴۳۰ هزار بشکه از مصرف بنزین را جایگزین کنند.
صورت‌حساب شخصی من، که نشان می‌دهد برای ۸۳۰ کیلومتر رفت‌وآمد تنها ۱۵ یوان هزینه کرده‌ام، نمونه‌ای از پیوند زندگی روزمره با داده‌های کلان اقتصادی است. هنگامی که صدها میلیون دوچرخه برقی، خودروهای سواری و کامیون‌های سنگین برقی جایگزین وسایل نقلیه سوخت فسیلی می‌شوند، وابستگی چین به نفت خام وارداتی به طور مداوم کاهش می‌یابد. در زمان بروز بحران، ذخایر راهبردی و منابع متنوع واردات، خط دفاعی انرژی را حفظ می‌کنند و حجم عظیم خودروهای برقی نیز تضمین می‌کند که حمل‌ونقل داخلی از کاهش واردات نفت خام تأثیر نپذیرد.
قیمت نفت از طریق هزینه‌های حمل‌ونقل و صنایع شیمیایی به کالاهای مصرفی و حتی قیمت سبزیجات منتقل می‌شود و در طول تاریخ، بحران‌های نفتی اغلب به شکل‌گیری موج‌های زنجیره‌ای تورم منجر شده‌اند. اما در جریان این بحران دریایی، چرخه معیوب «خرید هراس‌آلود» و «افزایش سرسام‌آور قیمت نفت» که می‌توانست رخ دهد، به واسطه تغییر ساختار انرژی چین قطع شد. این تحول به ایجاد یک ضربه‌گیر برای بازار جهانی نفت خام کمک کرد و فشار ناشی از افزایش قیمت‌ها در بخش‌های پایین‌دستی را کاهش داد.
دستاوردهای گذار انرژی چین تنها به این کشور محدود نمانده و به نفع جهان نیز بوده است. به لطف مزیت‌های ناشی از مقیاس در زنجیره صنعتی کامل چین، طی یک دهه گذشته هزینه تولید هر کیلووات‌ساعت برق از انرژی باد و خورشید در جهان به ترتیب بیش از ۶۰ درصد و ۸۰ درصد کاهش یافته است. چین حدود ۷۰ درصد تجهیزات بادی و ۸۰ درصد ماژول‌های فتوولتائیک جهان را تأمین می‌کند و محصولات انرژی‌های نوین خود را به بیش از ۲۰۰ کشور و منطقه صادر کرده است. در پاکستان، پنل‌های خورشیدی چینی بسیار محبوب شده‌اند و حتی به فهرست جهیزیه عروس راه یافته‌اند؛ پروژه اتصال شبکه ۵۰۰ کیلوولت چین و لائوس سالانه حدود ۳ میلیارد کیلووات‌ساعت برق پاک صادر می‌کند.
بسیاری تصور می‌کنند توسعه سبز به معنای تحمل هزینه و فداکاری اقتصادی است، اما تجربه چین مسیر متفاوتی را نشان می‌دهد: گذار سبز می‌تواند هم مقرون‌به‌صرفه و هم کارآمد باشد. در سطح زندگی مردم عادی، این گذار به معنای کاهش هزینه‌های رفت‌وآمد است و در سطح جهانی، می‌تواند به کاهش رشد غیرمنطقی قیمت‌ها در بازار انرژی هنگام بروز بحران کمک کند. هزینه کمتر از ۲ فن برای هر کیلومتر سفر با یک دوچرخه برقی، نمونه‌ای ملموس از این تحول است که مردم عادی چین آن را در زندگی روزمره خود تجربه می‌کنند.