ابتکار چین برای کاهش شکاف دیجیتال جهان

مراسم امضای توافقنامه تأسیس سازمان جهانی همکاری هوش مصنوعی (WAICO) در شانگهای در ۱۶ جولای (۲۵ تیر)، نقطه عطفی مهمی در حکمرانی جهانی هوش مصنوعی به شمار می‌رود. در شرایطی که هوش مصنوعی با سرعتی بی‌سابقه اقتصادها را متحول می‌کند، جهان با یک انتخاب سرنوشت‌ساز روبه‌رو است؛ اینکه این فناوری شکاف‌های ژئوپلیتیکی را عمیق‌تر کند یا به موتور مشترک پیشرفت بشر تبدیل شود.
پیشنهاد چین به روشنی بر گزینه دوم تأکید دارد. وایکو به جای نگاه به هوش مصنوعی از زاویه رقابت راهبردی، به دنبال ایجاد یک پلتفرم بین‌المللی باز و مبتنی بر همکاری متقابل است که بر اصل «هوش مصنوعی برای خیر» استوار باشد.
در حال حاضر، چشم‌انداز حکمرانی جهانی هوش مصنوعی همچنان پراکنده است. تفاوت رویکردهای نظارتی، از ملاحظات امنیت ملی گرفته تا رقابت صنعتی، همکاری‌های بین‌المللی را پیچیده کرده، جریان استعدادها را محدود ساخته و شکاف دیجیتال را گسترش داده است. این روند خطر شکل‌گیری فاصله‌ای عمیق میان «پیشگامان هوش مصنوعی» و «پیروان» را به همراه دارد. وایکو تلاشی برای تغییر این روند است.
این سازمان به جای تقویت بلوک‌های انحصاری فناوری، ایجاد بستری باز را دنبال می‌کند تا کشورها، فارغ از سطح توسعه خود، بتوانند در حکمرانی هوش مصنوعی مشارکت داشته باشند و از فرصت‌های آن بهره‌مند شوند.
WAICO بر سه محور اصلی استوار است. نخست، گسترش همکاری در نوآوری. این سازمان با تشویق تبادل دانش فرامرزی و انجام پژوهش‌های مشترک، روند پیشرفت فناوری را سرعت می‌بخشد و زمینه بهره‌مندی کشورهای بیشتری از دستاوردهای هوش مصنوعی را فراهم می‌کند. دوم، توسعه فراگیر. چین از طریق ابتکار ظرفیت‌سازی هوش مصنوعی، با ارائه آموزش‌های فنی، توسعه زیرساخت‌های دیجیتال و تقویت نهادها، از کشورهای در حال توسعه حمایت می‌کند. سوم، تقویت حکمرانی هماهنگ. وایکو گفت‌وگو درباره استانداردها و اصول اخلاقی را، در عین احترام به مسیرهای متفاوت ملی، تشویق می‌کند و هدف آن دستیابی به هماهنگی، نه یکسان‌سازی، است. در مرکز این سه محور نیز تعهد به توسعه هوش مصنوعی مردم‌محور، ایمن و سودمند قرار دارد.
اقدامات عملی چین نیز زمینه را برای شکل‌گیری WAICO فراهم کرده است. از زمان ارائه ابتکار جهانی حکمرانی هوش مصنوعی در سال ۲۰۲۳، چین از هماهنگی چندجانبه در این حوزه حمایت کرده است. در سال ۲۰۲۴ نیز مجمع عمومی سازمان ملل با اجماع، قطعنامه پیشنهادی چین درباره ظرفیت‌سازی هوش مصنوعی را که از حمایت بیش از ۱۴۰ کشور برخوردار بود، تصویب کرد. در عمل نیز چین با همکاری یونسکو، طرح آموزش برنامه‌نویسی جوانان را در کشورهای آفریقا و آسیا گسترش داده است. همچنین مدل‌های متن‌باز هوش مصنوعی مانند DeepSeek و Tongyi Qianwen را توسعه داده تا موانع نوآوری جهانی کاهش یابد. افزون بر این، هوش مصنوعی در پروژه‌های عملی نیز به کار گرفته شده است؛ از جمله راه‌اندازی سریع سامانه ترجمه سه‌زبانه برای امدادرسانی به زلزله‌زدگان میانمار در سال ۲۰۲۵ و اجرای طرح‌های کشاورزی هوشمند در کامبوج. این نمونه‌ها نشان می‌دهد مهم‌ترین ارزش هوش مصنوعی، کمک به حل چالش‌های واقعی جهان است.
در صورت تأسیس، WAICO می‌تواند نقش مهمی در تغییر ساختار حکمرانی جهانی ایفا کند. این سازمان با تقویت ظرفیت‌سازی، سازوکاری برای کاهش شکاف دیجیتال فراهم می‌کند و صدای کشورهای در حال توسعه را که اغلب در مجامع فناوری نادیده گرفته می‌شوند، پررنگ‌تر خواهد کرد. مهم‌تر از همه، وایکو با نگاه به هوش مصنوعی به عنوان یک کالای عمومی جهانی، در برابر حمایت‌گرایی فناوری می‌ایستد. این سازمان بر این باور است که هیچ کشوری به تنهایی قادر به مدیریت هوش مصنوعی نیست و فرصت‌های مشترک، مسئولیت‌های مشترک را نیز به همراه دارند.
همزمان با ادامه بحث‌ها در کنفرانس جهانی هوش مصنوعی ۲۰۲۶ در شانگهای، مسیر حرکت WAICO روشن است؛ حکمرانی هوش مصنوعی باید بر پایه گشودگی و همکاری شکل بگیرد، نه انحصار و رقابت. اگر این سازمان بتواند مشارکت گسترده‌تری را جلب کرده و همکاری‌های عملی را تقویت کند، می‌تواند به یکی از ارکان اصلی معماری متوازن حکمرانی جهانی هوش مصنوعی تبدیل شود. آینده هوش مصنوعی نباید در اختیار گروهی محدود باشد، بلکه باید در خدمت همه بشریت قرار گیرد و WAICO گامی مهم در مسیر تحقق این هدف است.