اتحاد نمایشی؛ چرا تغییر لحن ترامپ بحران ناتو را حل نکرد؟

دونالد ترامپ، رئیس‌جمهور آمریکا، تنها چند ساعت پس از انتقاد علنی از متحدان اروپایی و زیر سؤال بردن انسجام سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو) در نشست سران این ائتلاف در آنکارا، از «اتحاد فوق‌العاده» ناتو تمجید کرد و این نشست را «موفقیت‌آمیز» خواند.
این پایان ظاهراً آرام و هماهنگ، تضاد آشکاری با ماه‌ها اختلاف میان آمریکا و اروپا داشت. دولت‌های اروپایی پیش‌تر از اعزام ناوهای جنگی برای حمایت از تلاش واشنگتن جهت «بازگشایی» تنگه هرمز در جریان جنگ ایران خودداری کرده بودند؛ اقدامی که انتقاد شدید ترامپ را در پی داشت و اختلاف دو طرف بر سر اولویت‌های امنیتی و نحوه استفاده از قدرت نظامی را آشکارتر کرد.
این اختلافات از همان آغاز نشست نیز کاملاً مشهود بود. ترامپ به محض ورود به آنکارا، از ایتالیا، آلمان و فرانسه به دلیل «رد درخواست آمریکا» انتقاد کرد و گفت از ناتو «بسیار ناامید» شده است. او همچنین بار دیگر خواسته دیرینه خود برای الحاق گرینلند به ایالات متحده را مطرح کرد؛ موضوعی که دانمارک بارها با آن مخالفت کرده است.
روز بعد، ترامپ تهدید کرد «تمامی مبادلات تجاری» با اسپانیا را قطع خواهد کرد. مادرید علاوه بر مخالفت با هدف جدید ناتو برای اختصاص ۵ درصد از تولید ناخالص داخلی به بودجه دفاعی، اجازه استفاده از حریم هوایی یا قلمرو خود را برای عملیات نظامی آمریکا علیه ایران نیز صادر نکرده بود.
حسن اونال، استاد روابط بین‌الملل و رئیس مرکز پژوهش‌های جهان نو در آنکارا، معتقد است دولت‌های اروپایی به دلیل نگرانی از پیامدهای سیاسی و اقتصادی، بیش از گذشته تمایلی به مشارکت در عملیات‌های نظامی تحت رهبری آمریکا که خارج از چارچوب دفاع جمعی ناتو انجام می‌شود، ندارند. به گفته او، واشنگتن دیگر نمی‌تواند انتظار داشته باشد که متحدان اروپایی‌اش به‌طور خودکار با اولویت‌های راهبردی آمریکا همراه شوند.
با این حال، در پایان نشست، فضای تقابل جای خود را به بیانیه‌های وحدت‌بخش داد. اما چه چیزی تغییر کرده بود؟ پاسخ این پرسش را بیش از آنکه باید در دیپلماسی جست‌وجو کرد، باید در منافع اقتصادی دید.
ترامپ خود نیز دلیل این تغییر لحن را آشکار کرد. او در نشست خبری پایانی گفت: «آن‌ها می‌خواهند تجهیزات آمریکایی بخرند.»
این اظهارنظر، شعارهای دیپلماتیک درباره همبستگی ناتو را کنار زد و نشان داد که در پس نمایش اتحاد، یک معامله اقتصادی قرار دارد؛ اروپا متعهد به افزایش هزینه‌های دفاعی شده و آمریکا نیز در آستانه کسب سود از این روند قرار گرفته است.
ترامپ سال‌هاست کشورهای عضو ناتو را برای افزایش بودجه نظامی تحت فشار قرار داده و بارها هشدار داده است که اگر آن‌ها سهم بیشتری از هزینه‌های دفاعی را بر عهده نگیرند، آمریکا دیگر امنیتشان را تضمین نخواهد کرد. در نشست سال گذشته ناتو در لاهه نیز اعضا توافق کردند هزینه‌های دفاعی خود را تا سال ۲۰۳۵ به ۵ درصد تولید ناخالص داخلی افزایش دهند.
همزمان با تشدید اختلافات دو سوی اقیانوس اطلس، واشنگتن با ارسال سیگنال‌هایی درباره احتمال خروج هزاران نیروی نظامی خود از اروپا، فشار بر متحدانش را افزایش داده است. اعضای ناتو نیز برای نشان دادن تعهد خود، با وعده خریدهای گسترده تسلیحاتی وارد نشست آنکارا شدند؛ نشستی که در نهایت با اعلام بیش از ۵۰ میلیارد دلار قرارداد جدید نظامی به پایان رسید.
پیش‌بینی می‌شود بخش عمده این قراردادها نصیب شرکت‌های تسلیحاتی آمریکایی شود. ترامپ نیز در کنفرانس خبری تأکید کرد: «ما اقدامات لازم را برای افزایش سریع تولید در ایالات متحده انجام می‌دهیم.»
نشریه «پولیتیکو» این رویکرد دولت ترامپ را «تبدیل ناتو به دستگاه خودپرداز» توصیف کرده است. متیو ویتکر، سفیر آمریکا در ناتو، نیز اعلام کرده اعضای این ائتلاف در سال گذشته نزدیک به ۱۲۰ میلیارد دلار افزایش هزینه دفاعی را متعهد شده‌اند و انتظار می‌رود حدود نیمی از این مبلغ صرف خرید تسلیحات آمریکایی شود.
از این رو، تمجید ناگهانی ترامپ از ناتو بیش از آنکه نشانه تغییر واقعی در نگاه او به این ائتلاف باشد، بیانگر رضایت از یک دستاورد اقتصادی و تجاری است.
با این حال، برای بسیاری از کشورهای اروپایی، حفظ انسجام ناتو هزینه‌های سنگینی به همراه دارد. شماری از اعضای این ائتلاف از مدت‌ها پیش با افزایش چشمگیر بودجه نظامی مخالف بوده‌اند و پذیرش هدف ۵ درصدی نیز بیش از آنکه حاصل یک اجماع راهبردی باشد، تلاشی برای جلوگیری از تشدید اختلاف با واشنگتن ارزیابی می‌شود.

در داخل اروپا نیز بسیاری از دولت‌ها با رشد اقتصادی ضعیف، افزایش بدهی عمومی و روند پیری جمعیت روبه‌رو هستند. در چنین شرایطی، افکار عمومی بیش از هزینه‌های نظامی، نگران و ضعیت بهداشت و درمان، آموزش و حقوق بازنشستگی است؛ موضوعی که دولت‌های اروپایی را میان فشارهای آمریکا و مطالبات داخلی گرفتار کرده است.
این اختلافات دیگر تنها به جلسات رسمی محدود نیست. در روزهای منتهی به نشست، تظاهرات ضد ناتو در استانبول، آنکارا و دیگر شهرهای ترکیه برگزار شد. معترضان پلاکاردهایی با شعارهایی مانند «بودجه برای مردم، نه برای ناتو» و «ناتو جنگ می‌خواهد، کارگران صلح می‌خواهند» در دست داشتند.
در دو سال گذشته نیز اعتراض‌های مشابهی در کشورهایی مانند اسپانیا و هلند برگزار شده است. باریش دوستر، پژوهشگر دانشگاه مرمره استانبول، می‌گوید این اعتراضات نشان‌دهنده نگرانی روزافزون افکار عمومی از پیامدهای اقتصادی و اجتماعی نظامی‌گری مستمر ناتو است.
اگرچه تغییر لحن ترامپ به پایان آرام نشست کمک کرد، اما نتوانست اختلافات ساختاری درون ناتو را برطرف کند. در حالی که آمریکا بیش از پیش به ناتو از منظر تقسیم هزینه‌ها، فروش تسلیحات و منافع راهبردی می‌نگرد، بسیاری از کشورهای اروپایی همچنان در تلاش‌اند میان فشارهای واشنگتن، محدودیت‌های اقتصادی و هزینه‌های سیاسی همسویی با سیاست‌های آمریکا توازن برقرار کنند. تا زمانی که این اختلاف در اولویت‌ها ادامه داشته باشد، سخن گفتن از وحدت کامل در ناتو بیش از آنکه بازتاب واقعیت باشد، یک نمایش سیاسی خواهد بود.