افق‌های مشارکت ایران و چین در گذار جهانی انرژی

زمان مهدی‌زاده_ کارشناس روابط‌عمومی حوزه علم و فناوری ایران

همکاری ایران و چین در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر، با توجه به ظرفیت‌های کمنظیر طبیعی ایران و جایگاه پیشرو چین در فناوری‌های سبز، مسیری روشن برای تأمین امنیت انرژی، توسعه اقتصادی و کاهش آلاینده‌های زیست‌محیطی به شمار می‌رود..زمان مهدی‌زاده_ کارشناس روابط‌عمومی حوزه علم و فناوری ایراناهمیت مشارکت با چین در این عرصه را باید در دو سطح کلان اقتصادی و زیست‌محیطی جستجو کرد. از منظر اقتصادی، ایران با در اختیار داشتن میانگین بالای تابش خورشید و کریدورهای مستعد باد، می‌تواند تنوع‌بخشی به سبد انرژی خود را تسریع کند و وابستگی بودجه به نوسانات قیمت نفت را کاهش دهد. چین امروز نه‌تنها بزرگ‌ترین تولیدکننده پنل‌های خورشیدی و توربین‌های بادی در جهان است، بلکه با ایجاد مقیاس اقتصادی عظیم، هزینه تمام‌شده این فناوری‌ها را به شدت پایین آورده است. همکاری با چین، دسترسی ایران به زنجیره تأمین کامل، دانش فنی و سرمایه‌گذاری مستقیم را فراهم می‌آورد و می‌تواند کشور را به قطب تولید و حتی صادرات برق پاک در منطقه تبدیل کند. از بعد زیست‌محیطی، جایگزینی سوخت‌های فسیلی با منابع تجدیدپذیر در نیروگاه‌ها و صنایع، مؤثرترین راهکار بلندمدت برای کاهش آلاینده‌های هوا و عمل به تعهدات بین‌المللی در زمینه مقابله با تغییرات اقلیمی محسوب می‌شود.برای تحقق توسعه پایدار و بهبود کیفیت هوا، ایران باید مجموعه‌ای از اقدامات هدفمند را در اولویت قرار دهد. نخست، بازنگری در ساختار تعرفه‌ها و ایجاد مشوق‌های پایدار برای سرمایه‌گذاران بخش خصوصی ضروری است؛ به گونه‌ای که احداث نیروگاه‌های تجدیدپذیر از توجیه اقتصادی کافی برخوردار شود. دوم، تدوین برنامه جامع جایگزینی تدریجی سوخت‌های مایع و سنگین در صنایع و بخش حمل‌ونقل با برق تولیدشده از منابع پاک، افزون بر کاهش هزینه‌های سلامت عمومی، راندمان انرژی کشور را نیز افزایش خواهد داد. سوم، حمایت از توسعه فناوری‌های بومی و ایجاد مراکز تحقیق و توسعه با مشارکت شرکت‌های پیشرو چینی، به ساخت ظرفیت‌های داخلی می‌انجامد و کشور را از واردات صرف تجهیزات بی‌نیاز می‌کند.برای پیمودن مسیری مشابه چین در زمینه انرژی سبز، ایران نیازمند برنامه‌ریزی زیرساختی دقیق و چندلایه است. در بخش سخت‌افزاری، تقویت و هوشمندسازی شبکه سراسری برق اولویت دارد؛ شبکه‌ای که بتواند ماهیت متغیر تولید خورشید و باد را مدیریت و از اتلاف انرژی جلوگیری کند. همچنین سرمایه‌گذاری در احداث سامانه‌های بزرگ ذخیره‌سازی انرژی، مانند نیروگاه‌های تلمبه‌ای-ذخیره‌ای و مزارع باتری‌های پیشرفته، تضمین‌کننده پایداری شبکه در ساعات اوج مصرف خواهد بود. در بخش نرم‌افزاری، ایجاد پنجره واحد برای سرمایه‌گذاری، تسهیل فرآیند اخذ مجوزها و شفاف‌سازی کامل قوانین خرید تضمینی برق، پیش‌شرط‌های جذب سرمایه‌گذاران داخلی و بین‌المللی به شمار می‌روند. ایران همچنین می‌تواند با تعریف مناطق ویژه انرژی تجدیدپذیر در استان‌های دارای بیشترین پتانسیل، مانند کرمان، یزد و سیستان و بلوچستان، شتاب توسعه را چندبرابر کند.چین به دلایل روشنی بزرگ‌ترین و سریع‌ترین سیستم انرژی تجدیدپذیر جهان نامیده می‌شود. ظرفیت نصب‌شده انرژی بادی این کشور تا پایان سال ۲۰۲۵ به ۶۴۰ میلیون کیلووات و ظرفیت خورشیدی به ۱.۲ میلیارد کیلووات رسیده است. سهم انرژی‌های تجدیدپذیر از کل ظرفیت برق چین در همین سال از مرز ۶۰ درصد عبور کرد؛ در حالی که این رقم تنها پنج سال پیش‌تر حدود ۴۰ درصد بود. این آمار نه تصادفی، که نتیجه یک راهبرد ملی منسجم است که هم‌زمان بر سیاست‌گذاری بلندمدت، حمایت‌های مالی هدفمند و ادغام عمودی صنایع متکی بوده است.راز افزایش چشمگیر ظرفیت‌های تجدیدپذیر در چین و عبور سهم آن از ۶۰ درصد تأسیسات جدید جهانی، در چند عامل ساختاری نهفته است. نخست، چارچوب سیاستی جامعی که این کشور از برنامه پنج‌ساله چهاردهم (۲۰۲۱-۲۰۲۵) به اجرا گذاشت، مشتمل بر مشوق‌های قوی برای تولیدکنندگان و مصرف‌کنندگان. دوم، شکل‌گیری کامل‌ترین زنجیره تأمین داخلی که از تولید مواد اولیه تا نصب و نگهداری توربین‌ها و پنل‌ها را پوشش می‌دهد. سوم، سرمایه‌گذاری سنگین در تحقیق و توسعه که منجر به ثبت فناوری‌های نسل جدید با بازدهی بالاتر و هزینه کمتر شده است. این ترکیب کارآمد، چین را قادر ساخت تا در مدت کوتاهی، نرخ ساخت نیروگاه‌های بادی و خورشیدی را به سطحی بی‌سابقه برساند.

نکته شایان توجه در الگوی چینی آن است که این کشور توسعه داخلی خود را به روی دیگر اقتصادها نبسته، بلکه به یک تسهیل‌گر جهانی در گذار سبز تبدیل شده است. شرکت‌های چینی با تأمین حدود ۷۰ درصد تجهیزات بادی و ۸۰ درصد پنل‌های فتوولتائیک جهان، سهمی تعیین‌کننده در کاهش ۶۰ درصدی هزینه برق بادی و ۸۰ درصدی هزینه برق خورشیدی در مقیاس بین‌المللی داشته‌اند. چین هم‌زمان، با صادرات فناوری و راه‌اندازی خطوط تولید مشترک در کشورهای در حال توسعه، دسترسی آنان را به انرژی مقرون‌به‌صرفه و پایدار تسهیل کرده است. تجربه پاکستان نمونه گویایی از این رویکرد است که در آن پنل‌های خورشیدی چینی به بخشی جدایی‌ناپذیر از زندگی خانوارها برای مقابله با کمبود برق تبدیل شده‌اند.در مجموع، همکاری با چین در حوزه انرژی‌های تجدیدپذیر برای ایران، انتخابی واقع‌بینانه و آینده‌نگرانه است. چین مسیری را گشوده که در آن فناوری پیشرفته، هزینه مقرون‌به‌صرفه و مشارکت بین‌المللی می‌توانند هم‌افزا شوند. ایران با تکیه بر مزیت‌های طبیعی، نیروی انسانی متخصص و موقعیت جغرافیایی ممتاز خود، ظرفیت آن را دارد که در این مسیر نه به‌عنوان یک مصرف‌کننده، که در قامت شریکی فعال ظاهر شود و از منافع اقتصادی و زیست‌محیطی پایدار آن بهره‌مند شود.