سازمان همکاری شانگهای در ۲۵ سالگی؛ «پاسخی غیرغربی» به آشفتگی خاورمیانه

سایت بخش فارسی رادیو و تلویزیون مرکزی چین در گزارشی نوشته است :شی جین‌پینگ، رئیس‌ جمهوری خلق چین سه شنبه اول سپتامبر (۱۰ شهریور) در بیشکک در بیست‌وششمین نشست شورای سران کشورهای عضو سازمان همکاری شانگهای (SCO) حضور یافت و سخنرانی مهمی ایراد کرد. وی در این سخنرانی، دستاوردها و تجربیات حاصل از ۲۵ سال توسعه این سازمان را به‌طور عمیق مرور و رویکردهای چین برای پیشبرد توسعه کیفی‌تر SCO را به‌صورت نظام‌مند تشریح کرد.
شی جین‌پینگ دستاوردهای مهم ۲۵ ساله سازمان همکاری شانگهای را در قالب «سه برترین» خلاصه کرد: بزرگ‌ترین دستاورد توسعه، تبدیل شدن تدریجی این سازمان به یک سازمان همکاری منطقه‌ای نوین با وسیع‌ترین قلمرو، بیشترین جمعیت و ظرفیت بالای توسعه در جهان است؛ ارزشمندترین ثروت معنوی، پیشنهاد و پایبندی مستمر به «روحیه شانگهای» بر پایه «اعتماد متقابل، سود متقابل، مشورت برابر، احترام به تمدن‌های متنوع و تلاش برای توسعه مشترک» است؛ و مهم‌ترین تجربه همکاری، یافتن مسیر درست همزیستی بدون ائتلاف، بدون تقابل و بدون هدف قرار دادن طرف ثالث است؛ مسیری که کشورهای منطقه را به سوی ساختن خانه‌ای مشترک هدایت می‌کند. این «سه برترین»، دستاوردها، آرمان‌ها و منطق همکاری سازمان همکاری شانگهای را به‌روشنی بیان کرده و به آن جهت و اعتماد بخشیده است.
در شرایطی که جهان در یک چهارراه سرنوشت‌ساز برای بشریت قرار گرفته، سازمان همکاری شانگهای باید مسئولیت تاریخی خود را بر عهده گرفته و فعالانه مسیر توسعه را هدایت کند. بر همین اساس، شی جین‌پینگ «چهار اصرار» را مطرح کرد: اصرار بر «اولویت توسعه» برای ایجاد چشم‌اندازی از رونق مشترک؛ اصرار بر «اولویت امنیت» برای فراهم کردن محیطی امن برای همه؛ اصرار بر «مردم‌محوری» برای تحکیم پایه‌های دوستی میان نسل‌های آینده؛ و اصرار بر «گفتگو و مشورت» برای بهبود حکمرانی عادلانه و منظم. در حال حاضر، تفکر بازی مجموع صفر و تقابل اردوگاهی در جهان گسترش یافته و خاورمیانه عمیقاً درگیر اختلاف و درگیری است. این «چهار اصرار» بر اقدام تأکید دارند و شعارها و محاسبات هژمونیک را کنار می‌گذارند؛ رویکردی که با خواسته‌های اصلی کشورهای منطقه برای ثبات، استقلال و همزیستی مسالمت‌آمیز هماهنگ است.
«اصرار بر اولویت توسعه» مسیر عملی برای توسعه مستقل کشورهای عضو فراهم می‌کند. در این سخنرانی به‌روشنی بر تعمیق همکاری‌های سنتی تجاری و اقتصادی و گسترش حوزه‌های نوظهوری مانند اقتصاد دیجیتال، صنایع سبز، نوآوری علمی و فناوری و ارتباطات گمرکی تأکید شد. همچنین قرار است طی سه سال آینده ۱۰۰ پروژه همکاری علمی و فناوری با کشورهای عضو به‌صورت مشترک اجرا شود و با تکیه بر ساخت مشترک باکیفیت «یک کمربند، یک جاده»، سکویی برای بهره‌مندی و اشتراک همگانی ایجاد شود.
برخلاف الگوی همکاری غرب که با شروط سیاسی و ماهیت ابزاری همراه است، همکاری در چارچوب سازمان همکاری شانگهای برابر، باز و برد-برد است. برای ایران که سال‌ها تحت فشارهای خارجی قرار داشته، این مسیر می‌تواند فشار تحریم‌های یکجانبه را تا حد زیادی خنثی کند، ظرفیت‌های انرژی و منابع کشور را فعال سازد، کانال‌های متنوع خارجی را گسترش دهد و به‌تدریج به خروج از بن‌بست توسعه کمک کند.
«اصرار بر اولویت امنیت» مستقیماً به مشکل مزمن امنیتی خاورمیانه می‌پردازد. در این سخنرانی بر مقابله یکپارچه با انواع تهدیدهای امنیتی، مقابله با مداخله خارجی در امور داخلی و اجرای مفهوم امنیتی «مشترک، جامع، همکاری‌جویانه و پایدار» تأکید شد. در حال حاضر، تنگه هرمز همچنان با تنش روبه‌روست و فشار نظامی، تحریم‌های حداکثری و محاصره ژئوپلیتیکی آمریکا به‌طور مستمر امنیت و توسعه ایران را تهدید می‌کند.
ایالات متحده طی دهه‌ها حضور در خاورمیانه، یک نظام امنیتی یکجانبه و هژمونیک را ترویج کرده که با استفاده از پایگاه‌های نظامی، درگیری‌های نیابتی و تحریم‌ها، شرایط منطقه را کنترل و فضای فعالیت ایران را محدود کرده است؛ عاملی که یکی از عوامل اصلی خارجی بی‌ثباتی‌های مکرر در منطقه به شمار می‌رود. این منطق امنیتی انحصاری تنها به ایجاد خصومت منجر می‌شود و صلح پایدار به همراه نمی‌آورد
.« مردم‌محوری» و «گفتگو و مشورت»، ویژگی‌هایی را برجسته می‌کنند که الگوی سازمان همکاری شانگهای را از مداخلات ژئوپلیتیکی آمریکا متمایز می‌سازد. شی جین‌پینگ بر احترام به ویژگی‌های تمدنی، نظام‌های اجتماعی و مسیرهای توسعه کشورها، ایجاد سکوهای متنوع برای تبادلات مردمی و پایبندی به برابری همه کشورها، صرف‌نظر از اندازه آنها، تأکید کرد تا اختلافات از طریق گفتگو حل‌وفصل و امور منطقه به‌صورت مشترک مدیریت شود.

سازمان همکاری شانگهای به تاریخ، فرهنگ و انتخاب‌های توسعه کشورهای عضو احترام کامل می‌گذارد و با قرار دادن ایدئولوژی به‌عنوان معیار و مداخله در امور داخلی کشورها مخالف است. این رویکرد به کشورهای عضو، از جمله جمهوری اسلامی ایران، اجازه می‌دهد به‌صورت برابر در حکمرانی منطقه‌ای و جهانی مشارکت کنند و ابتکار عمل توسعه خود را در دست بگیرند.
این نشست با تصویب «اعلامیه بیشکک» و چندین سند دیگر، سازوکار همکاری چندجانبه سازمان همکاری شانگهای را بیش از پیش تقویت کرد. در شرایطی که آمریکا به بی‌ثبات کردن خاورمیانه و افزایش تنش در روابط تهران و واشنگتن ادامه می‌دهد، ایده برد-برد سازمان همکاری شانگهای و برنامه‌های عملی چین، گزینه‌ای جدید پیش روی کشورهای خاورمیانه قرار می‌دهد تا با ریسک‌ها مقابله کنند، از بی‌ثباتی فاصله بگیرند و برای توسعه تلاش کنند. در آینده، سازمان همکاری شانگهای به تعمیق همکاری‌های باکیفیت ادامه خواهد داد تا با همکاری چندجانبه و برد-برد، آشفتگی ناشی از هژمونیسم را خنثی کرده و انگیزه‌ای پایدار برای صلح و رونق مشترک ایران و کل خاورمیانه ایجاد کند.